Article on other languages:
- Spaans
- Spanische_Sprache
- Idioma_castellán
- Spēonisc_sprǣc
- لغة_إسبانية
- ܠܫܢܐ_ܐܣܦܢܝܝܐ
- Castellanu
- Kastilla_aru
- İspan_dili
- Schbanisch
- Espanyol
- Іспанская_мова
- Испански_език
- স্পেনীয়_ভাষা
- Spagnoleg
- Španski_jezik
- Castellà
- Kinatsila
- ᏍᏆᏂ
- Lingua_spagnola
- İspan_tili
- Španělština
- Испан_чĕлхи
- Sbaeneg
- Spansk_(sprog)
- Spanische_Sprache
- އިސްޕެނިޝް
- Ισπανική_γλώσσα
- Spagnôl
- Spanish_language
- Idioma_español
- Hispaania_keel
- Gaztelania
- Luenga_española
- زبان_اسپانیایی
- Espanjan_kieli
- Spanskt_(mál)
- Espagnol
- Castilyan
- Lenghe_spagnole
- Spaansk
- Spáinnis
- 西班牙語
- Spàinntis
- Lingua_castelá
- Karaiñe'ẽ
- Spaainish
- Sî-pân-ngà-ngî
- ספרדית
- स्पेनी_भाषा
- Španjolski_jezik
- Španišćina
- Spanyol_nyelv
- Իսպաներեն
- Lingua_espaniol
- Bahasa_Spanyol
- Pagsasao_nga_Espaniol
- Hispaniana_linguo
- Spænska
- Lingua_spagnola
- ᓯᐸᐃᓂᑎᑐᑦ/sipainititut
- スペイン語
- sanbau
- Basa_Spanyol
- ესპანური_ენა
- ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್_ಭಾಷೆ
- 스페인어
- Zimanê_spanî
- Spaynek
- Lingua_Hispanica
- Lingua_Kastilyana
- Spuenesch
- Castiliaans
- Lengua_spagnòlla
- Spagnö
- Lispanyoli
- Ispanų_kalba
- Spāņu_valoda
- Fiteny_espaniola
- Reo_Pāniora
- Шпански_јазик
- സ്പാനിഷ്_ഭാഷ
- Испани_хэл
- स्पॅनिश_भाषा
- Bahasa_Sepanyol
- Lingwa_Spanjola
- Caxtillāntlahtōlli
- Spaansche_Spraak
- स्पेनी_भाषा
- Spaans
- Spansk_språk
- Spansk
- Naakai_bizaad
- Espanhòu
- Испайнаг_æвзаг
- Castila_(amanu)
- Język_hiszpański
- Lenga_spagneula
- Língua_castelhana
- Kastilla_simi
- Lingua_spagnola
- Limba_spaniolă
- Испанский_язык
- Limba_ispagnola
- Lingua_spagnola
- Spainyie_leid
- Spánskagiella
- Španski_jezik
- Spanish_language
- Španielčina
- Španščina
- Gagana_spaniolo
- Gjuha_spanjolle
- Шпански_језик
- Sipanishi
- Spanska
- Kihispania
- Hišpańsko_godka
- எசுப்பானிய_மொழி
- Lia-español
- Забони_испанӣ
- ภาษาสเปน
- Wikang_Kastila
- İspanyolca
- Іспанська_мова
- Łéngoa_spagnoła
- Tiếng_Tây_Ban_Nha
- Spoans
- Kinatsila_nga_yinaknan
- 西班牙语
- שפאניש
- 西班牙语
- IsiSpanish
 |
del.icio.us |
 |
Digg |
 |
Furl |
 |
|
 |
Rojo |
| Add to OnlyWire |
 |
Tiu-ĉi artikolo traktas la latinidan lingvon kiu devenas de Kastilio kaj nun estas parolata en Hispanio kaj grandaj partoj de norda kaj suda Ameriko. Por aliaj lingvoj parolataj en Hispanio, vidu: Lingvoj de Hispanio. |
La hispana lingvo estas latinida lingvo origininta en Hispanio, kaj nuntempe parolata ĉefe en Hispan-Ameriko kaj Hispanio.
| Hispana lingvo | |
|---|---|
| Parolata en : | Hispanio kaj Hispanameriko |
| Denaskaj parolantoj : | proksimume 350 milionoj |
| Fremdlingvo por : | inter 60 kaj 70 milionoj |
| Genetika klasifiko : | Hindeŭropa
|
| Oficiala statuso | |
| Oficiala lingvo de : | Meksiko, Hispanio, Kolombio, Argentino kaj 17 aliaj landoj |
| Reguligita de : | Asocio de akademioj de hispana lingvoj (Real Academia Española kaj 21 aliaj) |
| Lingvaj kodoj | |
| ISO 639-1 : | es |
| ISO 639-2 : | spa |
| SIL : | SPN |
| Specimeno | |
|
La Patro Nia :
|
|
La hispana lingvo estas oficiala en Hispanio, Hispanameriko (Argentino, Bolivio, Ĉilio, Domingo, Ekvadoro, Salvadoro, Gvatemalo, Honduro, Kolombio, Kostariko, Kubo, Meksiko, Nikaragvo, Panamo, Paragvajo, Peruo, Puerto-Riko, Urugvajo kaj Venezuelo) kaj Ekvatora Gvineo. Krome, ĝi estas ankaŭ ofte parolata en Okcidenta Saharo, norda Maroko, Andoro, Ĝibraltaro, Trinidado kaj Tobago, Kanado, Germanio, Francio kaj Svislando. Laŭ la oficiala usona censo de 2000, 28,1 milionoj da usonanoj parolis la hispanan hejme. En la urbo de Hialeah (Florido), ekz., 92 procentoj de la loĝantaro parolas la hispanan hejme. La hispana estis iam vaste parolata en Filipinoj, sed nun de nur 0,01% de la loĝantaro. La hispana estas unu el la kvin oficialaj lingvoj de UNO (kun la ĉina, angla, rusa, araba kaj la franca), kaj ankaŭ oficiala lingvo de la Eŭropa Unio kaj la Afrika Unio. Ĝi estas unu el la fontoj de Interlingvao. Ĝi tamen apenaŭ influis Esperanton rekte. Laŭ nombro de denaskaj parolantoj, ĝi estas la plej vaste parolata latinida lingvo, sed laŭ internacieco kaj nombro de dualingvanoj, la franca pli furoras: la franca estas regata kaj studata tra la mondo, sed la hispana, ekster Ameriko, malpli ofte.
La hispana plej similas al la portugala kaj la kataluna: dum la portugala estas la latinida lingvo de okcidenta Iberio, kaj la kataluna tiu de orienta Iberio, la hispana estas tiu de la mezo, precipe de Madrido.
Akademio nomata Real Academia Española (reĝa akademio hispana) registras kaj gvidetas la evoluon de la lingvo, celante la interkomprenon de hispanparolantoj tutmonde.
Instituto Cervantes estas komisiita de hispana registaro instrui la lingvon tutmonde.
Papiamento kaj Ĉabakano estas kreolaj lingvoj kun hispana influo.
En la kanaria insulo La Gomera, oni konservas fajfan variaĵon de la loka hispana, nomatan silbo gomero.
Enhavo |
Historio
Oni nomas la komencan fazon de la hispana "kastilia lingvo", kiu devenas de la latina vulgara de la jaroj 500–1000, t.e. la jarcentoj post la disfalo de la Okcidenta Romia Imperio, kiam la latina de la nuna Iberio fariĝis izolita de Francio kaj Italio. La origina lando de la hispana lingvo (norda Kastilio kaj Rioĥo) havis subtavolon eŭskan. Tial kelkaj studantoj resumas, ke la hispana lingvo estas la vulgara latina tia, kiel ĝin parolis eŭskoj. La unuaj skribaj atestoj de la kastilia estas glosoj en latinaj religiaj tekstoj manskribitaj ĉe monaĥejo en San Millán de la Cogolla en la 10-a jarcento. La potenco de Kastilio, kiu post Reconquista restis la plej granda regno en Iberio, kaŭzis, ke ties lingvo estis favorata de kleraj hispanoj, anstataŭ la galega, la kataluna, la eŭska kaj aliaj iberiaj lingvoj.
En la Mezepoko la kastilia ricevis grandan vortoprovizon el la prestiĝa araba lingvo, ĉu rekte ĉu per la mozarabaj latinidoj, ĉefe pri terkulturo, juro kaj milito. Ankaŭ francaj vortoj pri feŭdismo estis ricevitaj. Maturiĝo venis ankaŭ per la laboro de la Akademio de Tradukistoj, kiun Alfonso la 10-a de Kastilio fondis en Toledo.
En 1492 la Katolikaj Gereĝoj komisiis Antonion de Nebrija verki la unuan gramatikon, por fiksi la uzon, kaj por instrui la novajn subulojn de la hispaniaj gereĝoj.
Ankaŭ en 1492, hispanaj judoj (sefardoj) estis trudpelitaj el Hispanio. Tiu komunumo portis la lingvon de la 15-a jarcento, kaj evoluigis ĝin en siaj rifuĝaj landoj. Eĉ hodiaŭ la judhispana lingvo estas konservata en Israelo, Balkanio, Turkio kaj norda Afriko.
Inter la 16-a jarcento kaj la 18-a jarcento, per la kresko de la hispana imperio, la hispana estis disvastigita al Ameriko. La hispana de Ameriko devenas plejparte de suda Hispanio, ne de la madrida variaĵo, tial ili evoluis malsame (precipe en prononco), sed malgraŭ tio, la klera lingvo estas rekoneble la sama de Tierra del Fuego ĝis Madrido.
Dum Renesanco, la hispanaj artistoj, diplomatoj kaj militistoj riĉigis la lingvon per vortoj italaj, francaj kaj klasiklatinaj. La koloniistoj en Ameriko devis adapti aŭ preni vortojn por nomi amerikaĵojn.
La baza vortoprovizo devenas de la latina vulgara, sed ĝi estas modifita de jarcentoj da sonŝanĝoj.
Ortografio
Oni povas resumi la staton de la hispana ortografio per la frazo En español, todo lo que se escribe se pronuncia. (En hispana lingvo, ĉio kio skribiĝas prononciĝas.)
Geografia distribuo
Malhela bluo: hispana oficiala apud alia lingvo
| Landoj kun signifa hispanparolantaro | |
|---|---|
| Laŭ landoj (alfabete) | Laŭ nombro de denaskaj parolantoj |
|
|
Hispana lingvo kaj Esperanto
Kvankam Esperanto malofte prunteprenas vorton el la hispana, multe da vortoj en ambaŭ lingvoj estas sametimaj, tial ili similas :
Hispanaj vortoj en Esperanto
bojno (siavice de la Eŭska lingvo), ĉaĉaĉao, Don Juano (de Don Juan), Don Kiĥoto (de Don Quijote), gerilo (siavice de gota lingvo), mestizo, salso, tango, tekilo, toreadoro, zambo (Amerik-hispana), zarzuelo (siavice de la Eŭska lingvo).
Identaj vortoj (laŭ litero)
al, de, gusto, la, lago, libro, lino, mano, mil, minuto, oro, piano, piloto, pino, polvo, sola, teatro, tubo, veneno, vino, ktp.
Tre similaj vortoj
alto (alta), amar (ami), barba (barbo), blanco (blanka), campo (kampo), cantar (kanti), claro (klara), color (koloro), comenzar (komenci), dolor (doloro), dormir (dormi), droga (drogo), estar (esti), fábrica (fabriko), flor (floro), grande (granda), ir (iri), lana (lano), león (leono), luna (luno), mar (maro), miel (mielo), pan (pano), pensar (pensi), pluma (plumo), picar (piki), que (ke), rana (rano), sal (salo), seco (seka), seis (ses), taza (taso), té (teo), tener (teni), venir (veni), vender (vendi), verde (verda), vivir (vivi), ktp.
La malsamoj inter esperantaj kaj hispanaj parencaĵoj plejparte sekvas la sonŝanĝon inter la latina, kies vortoj estas preferataj de Esperanto, kaj la hispana.
La latina ne havas la sonojn [ĵ], [h], kaj [ŝ], kiuj plejparte eniris en Esperanton tra la franca (kaj la angla). Tial la malsamo inter vorto hispana kaj Esperanta, ofte spegulas la malsamon inter la hispana kaj la franca – ekzemple,
boca [boka] (buŝo), caballo [kabaljo] (ĉevalo), playa [plaja] (plaĝo), ktp.
Famaj aŭtoroj de la hispanlingva literaturo
Pluraj el ĉefaj modernaj aŭtoroj akiris premion Cervantes, premion Planeta aŭ la Nobelan premion de literaturo.
- Isabel Allende : Ĉilio
- Miguel Ángel Asturias : Gvatemalo
- Vicente Blasco Ibáñez : Hispanio
- Jorge Luis Borges : Argentino
- Camilo José Cela : Hispanio
- Miguel de Cervantes : Hispanio
- Rubén Darío : Nikaragvo
- Carlos Fuentes : Meksiko
- Federico García Lorca : Hispanio
- Gabriel García Márquez : Kolombio
- Octavio Paz : Meksiko
- Rafael Sánchez Ferlosio : Hispanio
Famaj kantistoj en la hispana lingvo
La hispanlingvaj landoj kreis kaj adaptis multajn muzikstilojn miksante eŭropajn, arabajn, ciganajn, okcidentafrikajn, indianajn kaj usonajn influojn. Stiloj kiel flamenko, zarzuelo, salso kaj pluraj karibaj stiloj, tango, mariaĉo estas ĉefe hispanlingvaj. Tial, multaj el la sekvaj kantistoj estas ŝatataj eĉ ekster la hispanlingvaj landoj.
- Carlos Gardel
- Compay Segundo
- Gipsy Kings
- Julio Iglesias kaj ties filo Enrique Iglesias
- Plácido Domingo
- Shakira
Vidi ankaŭ
Eksteraj ligoj
- Curso de Español gratis Curso de Español gratis por email
- Vortaroj en la katalogo DMoz
- Reta Hispana - Esperanta vortaro
- Reta Esperanta - Hispana vortaro
 |
 Litero Ñ sur hispana komputila klavaro |
